Umurbey: Bir Cumhurbaşkanının Doğduğu Köklü Mahalle
Gemlik Körfezi'ne tepeden bakan tarihi bir yerleşim: Celal Bayar'ın memleketi
Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey Mahallesi, eski adıyla Umurbey Köyü, Gemlik Körfezi'ne tepeden bakan konumu, tarihi dokusu ve Türkiye'nin 3. Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın doğduğu yer olmasıyla tanınan köklü bir yerleşim yeridir. Gemlik'e yalnızca 3-4 km uzaklıkta, denizden yaklaşık 250 metre yükseklikte, Kurban Dağları'nın eteklerinde kurulan Umurbey, hem tarihi hem de doğal güzellikleriyle Bursa'nın en özgün mahallelerinden biridir.
Umurbey'in Kuruluşu: Beş Köyün Birleşmesi
Umurbey'in hikayesi, Osmanlıların Gemlik'i fethetmek için giriştiği 9 yıl süren kuşatmaya kadar uzanır. Osman Gazi ve Orhan Gazi döneminin seçkin komutanları –Balaban Bey, Yazır Bey, Akçakoca, Örencik Bey, Kozalan Bey gibi isimler– Gemlik Kalesi'ni kuşatırken, çevredeki stratejik noktalara asker ailelerinin barınması için küçük çadır köyleri kurdurmuştu. Kuşatmaya denizden destek veren komutan ise Kara Ali'ydi.
1333 yılında Gemlik'in fethiyle birlikte bu çadır köyleri yerinde bırakıldı; zamanla çadırların yerini kerpiç evler aldı. Gemlik'i kontrol altında tutmak ve Bursa'nın güvenliğini sağlamak açısından stratejik öneme sahip bu küçük yerleşimlere, kurucu komutanlarının adları verildi: Balabancık, Kaşça (Kaşşa), Akköy ve Yazır gibi köyler bu dönemde ortaya çıktı.
Fetihten yaklaşık 100 yıl sonra, ünlü Rumeli fatihi Lala Şahin Paşa'nın torunu, Musa Bey'in oğlu Umur Bey, kendi malikânesi olan bu küçük köyleri bir araya toplayarak birleştirdi. Yeni oluşan yerleşim, onun adını alarak "Umurbey" olarak anılmaya başlandı. Bugün Umurbey'deki Beyler Mezarlığı'nda, 15. yüzyıla ait kitabeleri ve süslemeleriyle Umur Bey'in kendisine ait olduğu kabul edilen bir mezar da bulunmaktadır.
Osmanlı Döneminde Umurbey: Eğitimde Öncü Bir Köy
Umurbey, Osmanlı döneminde eğitim alanında dikkat çeken bir yerleşim oldu. 1865 yılında, Bursa il merkezinden sonra Rüştiye Mektebi (ortaokul) açılan ikinci yerleşim yeri unvanını kazandı. Osmanlı yıllıklarına göre bu okulda 1897'de 36, 1906'da ise 45 öğrenci eğitim görüyordu.
Bu okula 1878 yılında müdür ve müderris olarak atanan isim, Türkiye'nin 3. Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın babası Abdullah Fehmi Efendi'ydi. 1883 yılında Umurbey'de dünyaya gelen Celal Bayar, hem babasından hem de bu rüştiyeden aldığı eğitimle yetişti. 1908 yıllığına göre köyde 399 hane bulunuyordu; nüfus 1927'de 1.735 kişiye ulaşmıştı.
Celal Bayar ve Umurbey'e Kazandırdıkları
Umurbey'in yakın tarihi, doğduğu topraklara bağlılığını hiç kaybetmeyen Celal Bayar'ın izleriyle şekillenmiştir:
- İçme suyu ve yol: İktisat Vekili (Bakanı) olduğu dönemde köyüne içme suyu getirtmiş, Gemlik'e bağlanan şoseyi yaptırmıştır.
- Örnek Köy Projesi: Cumhurbaşkanlığı döneminde Umurbey'i "örnek köy" projesine dahil ettirmiş; Gemlik'e bakan yamaçta, hilal şeklinde sıralanan aynı mimaride 265 adet bahçeli ev inşa ettirmiştir. Bugün "Celal Bayar Evleri" olarak bilinen bu yerleşim, 1990 yılında Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından birinci derece doğal ve kentsel sit alanı ilan edilmiş, hâlâ Umurbey'in en güzel ve düzenli mahallelerinden biri olma özelliğini korumaktadır.
- Celal Bayar Vakfı, Müzesi ve Kütüphanesi: 1970 yılında kendi adına bir vakıf kuran Bayar, köyde bir kütüphane ve müze-sinema binası yaptırmış; 15-20 bin ciltlik zengin kütüphanesini, kendisine armağan edilen tüm hediyeleri ve kişisel arşivini bu vakfa bağışlamıştır. 7 Mayıs 1993'te vefat eden Celal Bayar, doğduğu 19. yüzyıldan kalma üç katlı evin bulunduğu meydandaki anıt mezara defnedilmiştir. Bugün bu meydanda Celal Bayar Anıt Mezarı, Vakıf Müzesi, kütüphane ve Bayar heykeli yer almaktadır.
Belediyeden Mahalleye: İdari Tarih
Umurbey, 1952 yılında belediye örgütüne kavuşmuş ve ilk belediye başkanı Zühtü Mehmet Çırgan olmuştur. Uzun yıllar bağımsız bir belde (kasaba) statüsünde yönetilen Umurbey, 2008 yılında büyükşehir belediye sistemi düzenlemeleriyle Gemlik Belediyesi'ne bağlanarak mahalle statüsüne geçmiştir. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2022 itibarıyla Umurbey Mahallesi'nin nüfusu yaklaşık 4.141 kişidir.
Tarihi Dokusu ve Gezilecek Yerleri
Umurbey, geleneksel kırsal mimarisini büyük ölçüde koruyabilmiş nadir yerleşimlerden biridir. Belediye ve Müze Müdürlüğü'nün ortak çalışmalarıyla korunma altına alınan başlıca değerler şunlardır:
- Umurbey Camii – iç tezyinatı özellikle 19. yüzyılda Şakir Ağa tarafından yapılan tarihi cami
- Beyler Mezarlığı – Umur Bey'e ait olduğu düşünülen mezarın da bulunduğu 15. yüzyıl mezarlığı
- Aytepe Mesire Yeri – İznik Gölü ve Marmara Denizi'nin birlikte görülebildiği, Kara Ali'nin ("Ali Dede") mezarının bulunduğu tepe
- 4 adet anıt (tescilli) ağaç ve 53 adet sivil mimarlık örneği tarihi konut
- Celal Bayar Evleri – 265 adet bahçeli, hilal formunda sıralanmış tip evler
Tarıma dayalı ekonomisiyle Gemlik'in genelinde olduğu gibi Umurbey'de de zeytincilik öne çıkar; köy yolundaki dükkânlarda satılan ince kabuklu, düşük yağ oranlı sofralık zeytinler bölgenin en tanınmış lezzetlerindendir.
Umurbey Girişimci Kadınlar: Köyün Yeni Nesil Değerleri
Umurbey'in tarihi mirasını yaşatan yalnızca taş yapılar ve anıtlar değil. Son yıllarda köyün adını sosyal ve ekonomik anlamda da duyuran güçlü bir kadın hareketi ortaya çıktı: Umurbey Kadın Girişimciler Derneği (Umurbey Girişimci Kadınlar).
Umurbey çarşı meydanında 22 kadının bir araya gelmesiyle kurulan dernek, işe küçük bir çadırda satış yaparak başladı. Zamanla hem kendi kazançları hem de yerel halktan ve iş insanlarından gelen destekle, çarşı meydanında şirin ve otantik bir işletmeye dönüştüler. Bugün burası hem bir dernek merkezi hem de kahvaltı salonu ve restoran olarak ziyaretçilerini ağırlıyor.
Bu sözü ilke edinen dernek, temel olarak şu amaçlarla faaliyet gösteriyor:
- Yöreye özgü, unutulmaya yüz tutmuş lezzetleri yaşatmak ve tanıtmak (Cennet Küngü, Düdük Hamuru, Zürbiye gibi yöresel tatlar; mantı, çiğ börek, kahvaltı çeşitleri gibi ürünler)
- Zeytin ve zeytinyağı başta olmak üzere yöresel gıda üretimi yaparak kadın istihdamı sağlamak
- Umurbey'i turizm açısından bir cazibe merkezi haline getirerek köyün tanıtımına katkıda bulunmak
Derneğin sosyal sorumluluk alanındaki çalışmaları da dikkat çekicidir. Kuruldukları günden bu yana her ay 15 öğrenciye eğitim bursu veriyorlar; Ramazan ayı boyunca her gün onlarca ihtiyaç sahibi aileye sıcak iftar yemeği ulaştırıyorlar; bayramlarda çocuklara bayramlık kıyafet temin ediyor, pandemi döneminde olduğu gibi zor zamanlarda da sosyal yardım kampanyaları düzenliyorlar. Dernek Başkanı Nesrin Ünlü, bu çalışmaların amacının yalnızca maddi değil manevi bir katkı da sunmak olduğunu ifade ediyor.
Umurbey Girişimci Kadınlar, bugün Umurbey'i ziyaret edenlerin mutlaka uğradığı bir durak haline geldi; hem yöresel lezzetleri tatma fırsatı sunuyor hem de ziyaretçilerin köyün kadın emeğine ve dayanışma kültürüne destek olmasını sağlıyor.